Oscar Wilde – Portret Doriana Graya
Ciało jest pożyczone. Młodość jest pożyczona. Zdrowie jest pożyczone. Uroda jest pożyczona. Siła jest pożyczona. Dom, pieniądze, pozycja, zachwyt innych ludzi – wszystko to zostaje nam dane tylko na jakiś czas. Nawet ludzie, których kochamy, nie są naszą własnością. Są nam powierzeni, a nie posiadani.
Każdemu z nas przyjdzie kiedyś zostawić to wszystko.
Z dzieła Oscara Wilde’a wybrzmiewa mi właśnie ta myśl: wszystko w życiu jest pożyczone, a jedyne, co naprawdę mamy, to dusza. Dorian skupia się na tym, co przemijające. Zachwyca się młodością, urodą, wpływem, przyjemnością i spojrzeniem innych ludzi. Tymczasem coraz dalej odsuwa od siebie to, co wymaga największej troski – własne wnętrze.
Dorian nie jest więc tylko człowiekiem zakochanym we własnej urodzie. Jest kimś, kto pomylił dar z własnością. Otrzymał piękno, młodość i zachwyt świata, ale zaczął żyć tak, jakby te rzeczy naprawdę do niego należały. Jakby mogły go ocalić. Jakby mogły zasłonić wszystko inne.
Portret Doriana pokazuje jednak, że nic nie znika tylko dlatego, że nie widać tego na twarzy. Każdy wybór zostawia ślad. Każda zdrada własnego wnętrza gdzieś się zapisuje. Każda przyjemność oderwana od dobra ma swoją cenę. Dorian może zachować piękny wygląd, może przez długi czas lekceważyć prawdę o sobie, ale nie może sprawić, by ta prawda przestała istnieć.
I może właśnie dlatego ta powieść tak niepokoi. Pokazuje człowieka rozdzielonego na dwie części: obraz dla świata i duszę ukrytą przed światem. Na zewnątrz zostaje młodość, wdzięk, urok i nienaruszona powierzchnia. W ukryciu niszczeje to, czego nie da się poprawić strojem, światłem, słowem ani spojrzeniem innych ludzi.
W tym sensie portret nie jest karą. Jest prawdą. Jest tym miejscem, w którym odsłania się wszystko, czego Dorian nie chce widzieć. Przypomina, że człowiek może oszukać ludzi, może oszukać lustro, może nawet przez jakiś czas oszukiwać samego siebie, ale nie może oszukać własnej duszy.
Jest w tej książce także mocne rozróżnienie między tym, co przyjemne, a tym, co dobre. Problemem nie jest sama przyjemność. Piękno, bliskość, muzyka, odpoczynek czy zachwyt mogą człowieka karmić. Są przyjemności, które porządkują, pogłębiają i przybliżają do siebie samego. Ale są też takie, które działają odwrotnie: rozpraszają, znieczulają i po cichu oddalają od prawdy.
Po tej lekturze widzę to niemal jak prostą mapę życia. Są rzeczy przyjemne i dobre – te warto przyjmować z wdzięcznością. Są rzeczy nieprzyjemne i dobre – te często kosztują, wymagają wysiłku, ale budują. Są też rzeczy przyjemne i niedobre – i to one bywają najbardziej zdradliwe, bo kuszą intensywnością i obietnicą natychmiastowego spełnienia, a po cichu osłabiają w człowieku to, co najważniejsze. Istnieją też rzeczy nieprzyjemne i niedobre – takie, które nie uczą, lecz łamią, nie pogłębiają, lecz zatruwają.
Człowiek gubi się więc nie tylko wtedy, gdy biegnie za tym, co miłe. Gubi się także wtedy, gdy zostaje zbyt długo w tym, co go niszczy. Sztuka życia polega chyba na czymś prostszym i trudniejszym zarazem: nie pomylić tego, co odżywia duszę, z tym, co jedynie na chwilę koi głód.
Dlatego Portret Doriana Graya zostaje ze mną nie tylko jako opowieść o urodzie, młodości i pokusie. Zostaje jako przestroga przed życiem, w którym człowiek oddaje zbyt wiele troski powierzchni, a zbyt późno zagląda w głąb siebie.
Bo ostatecznie nie chodzi o to, że ciało jest wrogiem duszy, a piękno przeciwnikiem dobra. Mogłyby współistnieć. Mogłyby się wzajemnie rozświetlać. Dorian wybrał jednak powierzchnię zamiast głębi, wrażenie zamiast prawdy, przyjemność zamiast dobra, zachwyt nad sobą zamiast miłości. I dlatego jego piękno nie stało się światłem duszy, lecz zasłoną, za którą dusza zaczęła ciemnieć.